Nói sớm, nói rõ trong viết học thuật pháp lý
Khi làm tiến sĩ ở Anh, mình có hai GS hướng dẫn: người chính là thầy Ireland và người còn lại là một thầy Trung Quốc. Trong khi thầy GS chính rất sát sao, thường xuyên góp ý chi tiết, thì người còn lại ít nói và đóng vai trò mờ nhạt hơn trong việc định hình luận văn nghiên cứu của mình. Vậy mà, một lần ông chia sẻ với mình điều này, và nó theo mình mãi:
“Vân Anh, người châu Á mình thường hay vòng vo khi viết. Ở đây thì không như vậy. Ngay từ đầu, em phải nói rõ bài này viết về điều gì, lập luận là gì, và cấu trúc bài ra sao, để người đọc biết có nên đọc tiếp hay không.”
Viết như tiểu thuyết trinh thám?
Câu nói ấy cứ lặp lại trong đầu mình. Sau đó, mình bắt đầu đọc kỹ phần mở đầu của các bài nghiên cứu trên các tập san danh giá. Lúc trước nếu mình đọc với tâm thế chú trọng đến nội dung thì sau lời nhắc nhở đó, mình để ý đến cấu trúc. Và đúng như ông nói, điều nổi bật nhất là sự rõ ràng, tự tin và cấu trúc mạch lạc.
Các tác giả nói thẳng từ đầu:
- Bài này nói về vấn đề gì?
- Lập luận ra sao?
- Tại sao nó quan trọng?
Phần giới thiệu bắt đầu bằng vấn đề, đi ngay vào lập luận, rồi kết thúc bằng một bản đồ chỉ đường ngắn gọn cho toàn bài. Không vòng vo. Không có đường cong mềm mại.
Sau này, mình đọc được một cuốn sách về viết học thuật, trong đó trích lời một nghiên cứu sinh người Nga:
“Ở quê tôi, người ta viết như truyện trinh thám, không tiết lộ kết thúc ngay từ đầu.”
Đọc tới đây, mình bật cười. Chính xác là điều mình từng làm. Và đó cũng giải thích vì sao nhiều học giả đến từ nhiều nước nơi mà nền học thuật và công bố quốc tế chưa phát triển, trong đó có mình, gặp khó khăn khi viết theo phong cách học thuật quốc tế.
Giá trị của sự tinh tế và giới hạn của nó
Trong văn hoá Việt Nam, sự khéo léo, tế nhị luôn được coi trọng. Những câu như “ý tại ngôn ngoại” hay “người khôn ăn nói nửa chừng” thể hiện rất rõ điều đó. Nhưng trong viết học thuật, đặc biệt là bằng tiếng Anh, chính sự tinh tế này đôi khi trở thành rào cản.
Điều được khen là “cẩn trọng, khôn ngoan” hay phong cách dẫn nhập xa đề ở quê nhà có thể bị xem là “mơ hồ, thiếu thuyết phục” trong môi trường quốc tế. Nếu bạn không nói rõ luận điểm ngay từ trang đầu, người đọc sẽ mất kiên nhẫn và bỏ qua. Với tư cách là một người phản biện, mình cũng sốt ruột nếu đọc gần hết trang đầu tiên mà mình vẫn không hiểu được tác giả muốn nói về cái gì.
Đừng để “cú twist” ở phần kết
Trong cách viết tiếng Việt, đôi khi chúng ta thấy thú vị khi để “điểm nhấn” hoặc “lập luận mạnh nhất” ở cuối, như một cú twist thông minh. Nhưng trong học thuật tiếng Anh, điều đó có thể phản tác dụng.Nếu một ý chưa từng được giới thiệu hay phân tích trong bài, thì nó không nên xuất hiện ở phần kết. Kết luận là nơi bạn gói lại, không phải nơi mở thêm.
Viết học thuật pháp lý đòi hỏi điều gì
Các tạp chí học thuật, đặc biệt trong lĩnh vực pháp lý, là môi trường đòi hỏi sự rõ ràng và cấu trúc chặt chẽ (và nhiều yếu tố khác. Tuy nhiên, trong phạm vi bài này, mình chỉ nhắc đến phần mở đầu). Sự mạch lạc không chỉ là điều được khuyến khích, mà là yêu cầu bắt buộc. Điều đó không có nghĩa bạn không thể sáng tạo hay sâu sắc. Nhưng bạn phải rõ ràng, đặc biệt là ở phần mở đầu.
Biên tập viên và phản biện đều bận rộn nên họ muốn biết ngay:
- Luận điểm chính của bài báo là gì?
- Vì sao nó quan trọng?
- Bạn sẽ chứng minh điều đó như thế nào?
Học cách viết thẳng thắn như vậy không hề dễ. Nhưng qua thời gian mình hay viết phần mở đầu sau cùng khi bài viết đã hoàn thành. Lúc đó, chúng ta đã biết rõ chúng ta đang viết về cái gì và triển khai ra sao.
Lời khuyên thực tế: Trang đầu tiên rất quan trọng
Khi mình hướng dẫn các bạn SV viết luận văn nghiên cứu dù là cấp độ cử nhân hay thạc sĩ, mình luôn nhắc các bạn các ý sau:
- Bắt đầu bằng luận điểm chính. Đừng để đến cuối phần giới thiệu mới nói rõ bạn định lập luận gì.
- Có bản đồ chỉ đường. Giúp người đọc biết mỗi phần của bài sẽ làm gì.
- Tránh đường vòng. Đừng mở bài bằng lịch sử hay lý thuyết chung chung trừ khi thật cần thiết.
- Đọc những bài nghiên cứu có chất lượng. Đừng chỉ viết, hãy đọc. Xem các tạp chí hàng đầu viết phần mở đầu như thế nào và mình hãy bắt chước cách viết y như vậy. Đó là cách mình làm khi bắt đầu bước chân vào con đường nghiên cứu.
Đọc xong bài này, bạn có thể quay lại bản thảo bài nghiên cứu gần nhất của mình và đọc trang đầu tiên, xem thử liệu phần viết có rõ ràng, rành mạch chưa, liệu người đọc có hiểu được những gì bạn muốn gởi gắm không? Nếu câu trả lời là chưa, có lẽ bạn nên bắt đầu sửa từ đây.
